पोखरा २४, भदौ। इरानले रुसी प्रविधिसँग सम्बन्धित र्याम्जेट प्रोपल्सनयुक्त सुपरसोनिक एन्टिसिप क्रुज मिसाइलको परीक्षण अमेरिकी युद्धपोतलाई लक्षित गरेर गरेको दाबीले मध्यपूर्वको पछिल्लो सैन्य तनावलाई थप जटिल बनाएको छ। सामान्यतया नयाँ क्षेप्यास्त्र वा सैन्य प्रविधिको परीक्षण खुला समुद्री क्षेत्र वा मानवविहीन निर्जन भूमिमा गरिने भए पनि इरानले पर्सियन खाडीमा तैनाथ अमेरिकी युद्धपोतलाई लक्षित गरेर नयाँ क्षेप्यास्त्रको क्षमता प्रदर्शन गरेको दाबी गरिएको छ। घटनामा अमेरिकी युद्धपोतमा प्रत्यक्ष भौतिक क्षति पुगेको पुष्टि भने भएको छैन। अमेरिकी नौसेनाले इरानी क्षेप्यास्त्रले आफ्ना युद्धपोतमा प्रत्यक्ष प्रहार नगरेको बताउँदै आएको छ। यद्यपि क्षेप्यास्त्र अमेरिकी युद्धपोतको नजिक पुगेपछि अमेरिकी नौसेनाले आफ्ना केही युद्धपोतलाई सुरक्षित दूरीतर्फ सारिएको दाबीले घटनालाई रणनीतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण बनाएको छ।
इरानसँग यसअघि रहेका धेरै एन्टिसिप मिसाइल सबसोनिक प्रकृतिका रहेको र अमेरिकी नौसेनाका आधुनिक हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीले त्यस्ता क्षेप्यास्त्रलाई पहिचान तथा प्रतिकार गर्न सक्ने मानिँदै आएको थियो। तर नयाँ परीक्षणमा प्रयोग भएको भनिएको क्षेप्यास्त्र र्याम्जेट प्रोपल्सन प्रविधिमा आधारित सुपरसोनिक प्रणाली भएको दाबी गरिएको छ। र्याम्जेट प्रविधिले क्षेप्यास्त्रलाई उच्च गतिमा उडाउन तथा समुद्रको सतह नजिकबाट लक्ष्यतर्फ अघि बढाउन सहयोग गर्ने भएकाले परम्परागत राडार तथा प्रतिरक्षा प्रणालीका लागि चुनौती बढ्न सक्छ। यद्यपि यस घटनामा प्रयोग भएको क्षेप्यास्त्रको वास्तविक प्रकार, गति, प्रहारको उद्देश्य र क्षमताबारे स्वतन्त्र पुष्टि सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट छैन।
इरानी पक्षले घटनालाई अमेरिकी युद्धपोतलाई दिइएको रणनीतिक चेतावनी तथा आफ्नो सैन्य क्षमताको प्रदर्शनका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। अर्कोतर्फ, अमेरिकी पक्षले आफ्ना युद्धपोतमा प्रत्यक्ष क्षेप्यास्त्र प्रहार नभएको बताएको छ। सैन्य विश्लेषणको दृष्टिले हेर्दा युद्धपोतलाई क्षति नपुगेको अवस्थामा पनि क्षेप्यास्त्र नजिकसम्म पुग्नु आफैंमा महत्वपूर्ण सन्देश हुन सक्छ। एउटा सम्भावना इरानले जानाजानी युद्धपोत नजिक क्षेप्यास्त्र खसालेर चेतावनी दिएको हुन सक्ने हो भने अर्को सम्भावना अमेरिकी प्रतिरक्षा प्रणालीको इलेक्ट्रोनिक हस्तक्षेप वा अन्य कारणले क्षेप्यास्त्र लक्ष्यमा नपुगेको हुन सक्ने बताइएको छ। तर यीमध्ये कुनै पनि सम्भावनाको स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन।
यस घटनासँगै रुस र इरानबीच सैन्य प्रविधि आदानप्रदानको विषय पनि चर्चामा आएको छ। उपलब्ध दाबीअनुसार युक्रेन युद्धको पृष्ठभूमिमा रुस र इरानबीच विकसित भएको रक्षा सहकार्यअन्तर्गत इरानले रुसलाई ड्रोन तथा अन्य सैन्य सामग्री उपलब्ध गराएको र त्यसको बदलामा रुसले अत्याधुनिक क्षेप्यास्त्र प्रविधिमा सहयोग गरेको बताइएको छ। रुसको क्षेप्यास्त्र उद्योगसँग सम्बन्धित प्राविधिक विशेषज्ञहरूले इरानी इन्जिनियरलाई र्याम्जेट इन्जिन, हावाको प्रवाह तथा थर्मोडाइनामिक्स सुधारमा सहयोग गरेको दाबीसमेत गरिएको छ। यद्यपि यस्ता दाबीका सबै विवरण स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि हुन बाँकी छन्।
घटनाले स्ट्रेट अफ हर्मुजको सुरक्षा अवस्थामाथि पनि नयाँ प्रश्न उठाएको दाबी गरिएको छ। अमेरिकी प्रशासनले हर्मुज जलडमरुमा समुद्री मार्ग सुरक्षित बनाइएको र बारुदी सुरुङको खतरा हटाइएको बताउँदै आएको भए पनि प्रस्तुत विवरणमा एउटा तेल ट्यांकर दुर्घटनालाई त्यस दाबीमाथि प्रश्न उठाउने आधारका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। बारुदी सुरुङसँग ठोक्किएर भएको भनिएको विस्फोटमा चालक दलका सदस्यको मृत्यु र जहाजमा क्षति पुगेको दाबी गरिएको छ। तर घटनाको स्वतन्त्र पुष्टि तथा दुर्घटनाको वास्तविक कारणबारे थप प्रमाण आवश्यक देखिन्छ। हर्मुज विश्वको महत्वपूर्ण ऊर्जा ढुवानी मार्ग भएकाले त्यहाँको कुनै पनि सुरक्षा जोखिमले विश्वव्यापी तेल आपूर्ति र समुद्री व्यापारमा असर पार्न सक्छ।
यसबीच अमेरिकी विमानवाहक युद्धपोत यूएसएस अब्राहम लिंकनको स्थान परिवर्तन र यूएसएस जर्ज वासिङटनलाई अरब सागर क्षेत्रमा पठाइएको विषयलाई पनि इरानसँगको तनावसँग जोडेर हेरिएको छ। अमेरिकी अधिकारीहरूले यस्तो तैनाथीलाई नियमित सैन्य फेरबदलको हिस्सा बताएका छन्। तर आलोचक तथा केही सैन्य विश्लेषकले लामो समयसम्म उच्च जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा तैनाथ अमेरिकी सैनिकमाथि पर्ने शारीरिक तथा मानसिक दबाब र युद्धपोतको सम्भावित मर्मत आवश्यकतालाई ध्यान दिनुपर्ने बताएका छन्। अब्राहम लिंकनमा इरानी आक्रमणबाट ठूलो क्षति पुगेको वा सैनिकबीच विद्रोहको अवस्था आएको भन्ने दाबीको स्वतन्त्र पुष्टि भने भएको छैन।
अमेरिका र इरानबीचको तनावलाई लिएर अमेरिकी सञ्चारमाध्यममा आएको भनिएको विश्लेषणले पनि सैन्य विकल्पको सीमाबारे बहस बढाएको छ। प्रस्तुत विवरणअनुसार अमेरिकी नेतृत्वले निरन्तर सैन्य आक्रमणबाट इरानलाई निर्णायक रूपमा पराजित गर्न कठिन रहेको निष्कर्ष निकाल्दै आर्थिक प्रतिबन्ध र कूटनीतिक दबाबलाई पुनः प्राथमिकता दिने सम्भावना रहेको उल्लेख गरिएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सार्वजनिक रूपमा इरानको सैन्य क्षमता कमजोर भएको दाबी गर्दै आए पनि युद्धको वास्तविक अवस्था त्यसभन्दा जटिल रहेको विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ। अन्ततः इरानी क्षेप्यास्त्र परीक्षणले अमेरिकी युद्धपोतलाई प्रत्यक्ष क्षति पुर्याएको पुष्टि नभए पनि त्यसले खाडी क्षेत्रमा सैन्य प्रतिरोध, समुद्री सुरक्षा र अमेरिका–इरान शक्ति सन्तुलनबारे नयाँ बहस जन्माएको छ।
इरानको असममित युद्ध रणनीति, ड्रोन, समुद्री आक्रमणका साधन तथा उच्च गतिका क्षेप्यास्त्र क्षमताले अमेरिकी नौसेनाको परम्परागत सैन्य श्रेष्ठतालाई चुनौती दिन सक्ने सम्भावना यस घटनाले उजागर गरेको छ। तर प्रस्तुत गरिएका धेरै दाबी स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि नभएकाले तिनलाई स्थापित तथ्यभन्दा दाबी र विश्लेषणका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। मध्यपूर्वमा तनाव निरन्तर बढ्दै गएमा आगामी दिनमा अमेरिका र इरान दुवैले सैन्य क्षमता मात्र होइन, समुद्री मार्ग, आर्थिक प्रतिबन्ध र कूटनीतिक दबाबलाई समेत आफ्नो रणनीतिक उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्ने सम्भावना रहनेछ।
