पोखरा २४, भदौ। नेकपा एमालेभित्र पछिल्लो राजनीतिक पराजयपछि पार्टीको नेतृत्व, कार्यशैली र वैचारिक दिशामाथि पुनर्विचार गर्नुपर्ने बहस तीव्र बन्दै गएको छ। पार्टीका जननेता मदन भण्डारी र पूर्वप्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारीको राजनीतिक आदर्शलाई आधार बनाएर नेतृत्वको समीक्षा, पुस्तान्तरण र आन्तरिक लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउनुपर्ने धारणा सार्वजनिक भएको छ। यस्तो धारणामा पार्टी जोगाउने नाममा व्यक्तिकेन्द्रित नेतृत्वलाई निरन्तरता दिनुभन्दा जनताको मत, संविधानको सर्वोच्चता र जनताको बहुदलीय जनवादका मूल मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।
मदन भण्डारीले अघि सारेको जनताको बहुदलीय जनवादको मूल आत्मा संविधानको सर्वोच्चता, बहुलवाद, आवधिक निर्वाचन, कानुनी शासन, मानवअधिकार र पार्टीभित्रको आन्तरिक प्रतिस्पर्धामा आधारित रहेको विश्लेषण गरिएको छ। पार्टी कुनै रहस्यमयी वा व्यक्तिकेन्द्रित संरचना नभई जनताप्रति उत्तरदायी र समय–समयमा अनुमोदित हुनुपर्ने संगठन भएको तर्क प्रस्तुत गरिएको छ। ‘सिद्धान्त जीवनका लागि हो, जीवन सिद्धान्तका लागि होइन’ भन्ने मदन भण्डारीको मान्यतालाई केवल नाराका रूपमा नभई नेतृत्वको व्यवहार जाँच्ने आधारका रूपमा लिनुपर्ने बताइएको छ।
सार्वजनिक गरिएको विश्लेषणअनुसार, मदन भण्डारी आज एमालेको नेतृत्वमा रहेको भए हालको राजनीतिक पराजयलाई लुकाउनेभन्दा त्यसबाट पाठ सिक्ने प्रयास गर्नुहुन्थ्यो। उहाँले केन्द्रीय कमिटीदेखि कार्यकर्तासम्म खुला आत्मालोचना गर्ने वातावरण बनाउन सक्ने र युवामा देखिएको असन्तुष्टिलाई राष्ट्रविरोधी भावनाका रूपमा नभई राजनीतिक प्रश्नका रूपमा बुझ्ने धारणा राख्ने उल्लेख गरिएको छ। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सामाजिक सञ्जालमाथि नियन्त्रण गरेर असन्तुष्टि दबाउने अभ्यास जनताको बहुदलीय जनवादको मूल्यसँग मेल नखाने तर्क पनि गरिएको छ।
त्यसैगरी, मदन भण्डारीको नेतृत्व अवधारणा आजीवन पदमा रहने प्रकारको नभएको उल्लेख गर्दै पार्टीलाई व्यक्तिगत कार्यकाल लम्ब्याउने साधन बनाउन नहुनेमा जोड दिइएको छ। पुस्तान्तरणलाई पार्टी विभाजनको जोखिमका रूपमा भन्दा संगठनको निरन्तरता र नवीकरणका लागि आवश्यक प्रक्रियाका रूपमा लिनुपर्ने धारणा पनि प्रस्तुत गरिएको छ। कम्युनिस्ट पार्टीभित्र वैचारिक र सांगठनिक नवीकरण रोकिएपछि पार्टी केवल सत्ताको प्रतिस्पर्धामा सीमित हुन सक्ने चेतावनीसमेत दिइएको छ।
मनमोहन अधिकारीको राजनीतिक शैलीलाई पनि वर्तमान परिस्थितिका लागि उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। उहाँलाई नेपालको पहिलो कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्रीका रूपमा मात्र नभई पदलाई सत्ताभोगका रूपमा नलिने नेता भनेर स्मरण गरिएको छ। २०५१ सालको अल्पमत सरकार छोटो समय चले पनि संयम, सरलता र लोकतान्त्रिक व्यवहारका कारण उहाँको राजनीतिक योगदान दीर्घकालीन प्रभाव छोड्न सफल भएको विश्लेषण गरिएको छ। ‘आफ्नो गाउँ आफैं बनाऔं’ कार्यक्रममार्फत राज्यको स्रोत गाउँसम्म पुर्याउने प्रयास र अल्पमतमा रहेर पनि लोकतान्त्रिक मूल्यप्रति प्रतिबद्ध रहने शैलीलाई उहाँको राजनीतिक संस्कृतिको उदाहरणका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
विश्लेषणमा मनमोहन अधिकारीले वर्तमानजस्तो संकट आएको अवस्थामा नैतिक जिम्मेवारीबाट नभाग्ने, आन्तरिक आलोचना सुन्ने र पार्टीको हितका लागि आवश्यक परे नेतृत्वबाट पछि हट्नसमेत तयार हुने बाटो रोज्ने दाबी गरिएको छ। पार्टीभित्र भइरहेको पुनर्गठन, पुनर्संरचना र नेतृत्व समीक्षालाई षड्यन्त्रका रूपमा नभई लोकतान्त्रिक प्रक्रियाका रूपमा लिनुपर्ने तर्क गरिएको छ। हारपछि अभिभावकको भूमिका निर्वाह गर्दै नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वको अवसर दिनु कमजोरी नभई कम्युनिस्ट राजनीतिक संस्कृतिको हिस्सा भएको बताइएको छ।
मदन भण्डारी र मनमोहन अधिकारीको राजनीतिक सहकार्यबाट तत्कालीन माले र मार्क्सवादी शक्तिलाई जोडेर एमाले निर्माण भएको स्मरण गर्दै उक्त सन्तुलन विचार, सामूहिकता र संगठनमा आधारित रहेको दाबी गरिएको छ। पछिल्ला वर्षमा भने पार्टीको संरचना व्यक्तिकेन्द्रित बन्दै गएको र महाधिवेशनबाट प्राप्त बहुमतलाई दीर्घकालीन नेतृत्व अधिकारका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति विकास भएको आलोचना गरिएको छ।
पार्टीभित्रको वर्तमान अवस्थालाई दुईवटा चुनावका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। एउटा बाहिरी चुनाव, जसमा पार्टीले पराजय बेहोरेको छ भने अर्को आन्तरिक चुनाव पार्टी विचारमा आधारित रहने कि व्यक्तिकेन्द्रित हुने भन्ने विषयमा रहेको बताइएको छ। समीक्षा प्रतिवेदनमा नेतृत्व शैली, युवा मतदातासँगको दूरी, सामाजिक सञ्जालको बदलिँदो प्रभाव बुझ्न नसक्नु र आन्तरिक गुटबन्दीजस्ता विषयलाई पराजयका कारणका रूपमा औंल्याइएको उल्लेख गरिएको छ।
अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको राजनीतिक योगदानलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार नगर्दै उहाँले पार्टीलाई राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली बनाउन भूमिका खेलेको विश्लेषणमा स्वीकार गरिएको छ। तर आलोचक धारणा अनुसार, उहाँको क्षमता वैचारिक नवीकरणभन्दा नियन्त्रणमा बढी केन्द्रित भएको आरोप लगाइएको छ। राष्ट्रियताको मुद्दा उठाए पनि युवाको स्वतन्त्रता र सम्मानका सवालमा पार्टी चुकेको तथा विकासको सपना प्रस्तुत गरिए पनि सुशासनको पर्याप्त अनुभूति दिन नसकेको आलोचना गरिएको छ। महाधिवेशनमा बहुमत प्राप्त गरेपछि पनि हारको अवस्थामा सामूहिक नेतृत्वतर्फ फर्कनुको सट्टा आफूलाई अपरिहार्य बनाउने प्रवृत्ति देखिएको आरोपसमेत लगाइएको छ।
पार्टीभित्र अध्यक्ष परिवर्तन गर्दा संगठन विभाजित हुन सक्ने तर्कप्रति पनि लेखमा प्रश्न उठाइएको छ। अध्यक्ष नफेरेकै कारण पार्टी जनताबाट राजनीतिक रूपमा टाढिँदै गएको छैन भन्ने प्रश्न गर्दै काठमाडौं उपत्यकामा उम्मेदवारहरूले जमानत जोगाउन नसकेको अवस्था, युवा मतको ठूलो स्थानान्तरण र अध्यक्षकै क्षेत्रीय पराजयलाई गम्भीर राजनीतिक संकेतका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। संगठन संरचना बाँकी रहे पनि जनविश्वास कमजोर हुँदै गएको अवस्थामा केवल संगठनका आधारमा पार्टी दीर्घकालीन रूपमा टिक्न नसक्ने निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ।
अन्ततः वैचारिक कार्यकर्ताले व्यक्तिको व्यक्तिगत जीवनमाथि आलोचना गर्नुभन्दा पार्टीको वैचारिक लाइन पुनर्बहाली गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ। हार स्वीकार गर्ने, युवाप्रति नैतिक जवाफदेहिता देखाउने, आन्तरिक बहस खुला गर्ने र नेतृत्वलाई आवधिक जिम्मेवारीका रूपमा स्वीकार गर्ने चारवटा काम अहिले पनि गर्न सकिने धारणा राखिएको छ। मदन भण्डारी र मनमोहन अधिकारीको राजनीतिक विरासत दाबी गर्ने हो भने संकटका बेला व्यक्ति होइन, जनताको बहुदलीय जनवादका मूल्य रोज्नुपर्ने निष्कर्ष लेखमा निकालिएको छ। फागुन २१ को चुनावी परिणामले पार्टीसामु गम्भीर समीक्षा र पुनर्गठनको आवश्यकता देखाएको भन्दै ढिलो गर्ने अवस्था अब नरहेको दाबी गरिएको छ।
