पोखरा २०, बैशाख। वर्तमान विश्व राजनीतिमा तीव्र परिवर्तन भइरहेका छन्, र ती परिवर्तनहरूको केन्द्रमा इरान र रुसबीचको गहिरिँदै गएको रणनीतिक सम्बन्ध देखिन्छ। पछिल्ला घटनाक्रमहरूले स्पष्ट संकेत दिएका छन् कि यी दुई देशबीचको सहकार्य केवल कूटनीतिक औपचारिकता मात्र नभई बहुआयामिक र दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदारीमा रूपान्तरण भइसकेको छ। इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराक्सी र रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनबीच भएको लामो र गहन वार्ताले यस सम्बन्धलाई अझ स्पष्ट बनाएको छ। उक्त वार्तामा केवल द्विपक्षीय सम्बन्ध मात्र नभई वैश्विक शक्ति सन्तुलन, अमेरिकी प्रभाव, मध्यपूर्वको स्थिरता र सम्भावित युद्धका परिदृश्यहरूमाथि पनि विस्तृत छलफल भएको बुझिएको छ।
यस संवादको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको रुसले इरानको सुरक्षा चासोलाई आफ्नै राष्ट्रिय हितसँग जोडेर हेर्न थालेको संकेत हो। यो दृष्टिकोणले परम्परागत कूटनीतिक सीमाहरूलाई पार गर्दै नयाँ प्रकारको रणनीतिक एकता निर्माण भइरहेको देखाउँछ। विशेषगरी अमेरिका र उसका सहयोगी राष्ट्रहरूको दबाबबीच इरानलाई रुसले दिएको समर्थनले मध्यपूर्वको शक्ति समीकरणमा गहिरो प्रभाव पारिरहेको छ। रुसले खुला रूपमा अमेरिकी आक्रामक नीतिको आलोचना गर्नु र सम्भावित युद्धको अवस्थामा इरानलाई थप सैन्य सहयोग गर्ने संकेत दिनु विश्व राजनीतिमा एउटा नयाँ मोडको सुरुवातको रूपमा लिइएको छ।
इरान र रुसबीचको यो सहकार्य केवल सैन्य क्षेत्रमा सीमित छैन। आर्थिक र उर्जाको क्षेत्रमा पनि यसको व्यापक प्रभाव देखिन थालेको छ। पश्चिमी प्रतिबन्धहरूको सामना गरिरहेको रुसले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई स्थिर राख्न इरानसँगको ऊर्जा सहकार्यलाई प्राथमिकता दिएको छ। त्यस्तै, इरानले पनि आफ्नो तेल तथा ग्यास निर्यातलाई विविधीकरण गर्दै चीन र रुससँगको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाएको छ। यसले अमेरिकाद्वारा लागू गरिएका आर्थिक प्रतिबन्धहरूको प्रभावलाई न्यून बनाउने रणनीतिक प्रयासका रूपमा काम गरिरहेको छ।
अमेरिका र इजरायलले इरानलाई नियन्त्रणमा राख्न अपनाएका रणनीतिहरू पछिल्ला समय कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ। यसको प्रमुख कारण भनेको इरानले आफ्नो सैन्य क्षमतामा गरेको तीव्र विकास र रुस–चीनजस्ता शक्तिशाली राष्ट्रहरूको साथ हो। विशेषगरी ड्रोन प्रविधि, मिसाइल प्रणाली र साइबर क्षमतामा इरानले गरेको प्रगति उल्लेखनीय मानिन्छ। यसले पारम्परिक सैन्य शक्ति सन्तुलनलाई चुनौती दिएको छ र अमेरिकी रणनीतिहरूलाई पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको छ।
यसैबीच, चीनको भूमिकालाई पनि नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन। इरान, रुस र चीनबीचको त्रिपक्षीय सहकार्यले अमेरिकी एकध्रुवीय विश्व व्यवस्थालाई चुनौती दिएको छ। इतिहासमा पहिलोपटक यी तीन शक्तिहरू केवल आर्थिक साझेदारीमा सीमित नरही प्रत्यक्ष सैन्य र रणनीतिक सहकार्यमा उत्रिएका छन्। यसले वैश्विक शक्ति सन्तुलनमा गहिरो परिवर्तन ल्याएको छ र नयाँ बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको संकेत दिएको छ।
पेन्टागन र अमेरिकी सुरक्षा निकायहरूले यस अवस्थालाई गम्भीर चुनौतीका रूपमा हेरेका छन्। विभिन्न रिपोर्टहरूमा अमेरिकाको मध्यपूर्वमा रहेको सैन्य उपस्थितिमा बढ्दो जोखिम रहेको उल्लेख गरिएको छ। रुसले उपलब्ध गराएको उपग्रह निगरानी प्रणाली र चीनबाट प्राप्त हतियार सहयोगले इरानको सैन्य क्षमतामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ। यसले अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूलाई जोखिममा पारेको छ र सम्भावित युद्धको परिदृश्यलाई अझ जटिल बनाएको छ।
अमेरिकाको लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको अहिलेको परिस्थितिमा आफ्नो रणनीतिक निर्णय लिनु हो। यदि उसले इरानविरुद्ध प्रत्यक्ष सैन्य कारबाही गर्छ भने त्यसले रुस र चीनसँगको प्रत्यक्ष टकराव निम्त्याउन सक्छ। यस्तो अवस्था केवल क्षेत्रीय युद्धमा सीमित नरही विश्वव्यापी संकटमा रूपान्तरण हुन सक्छ। आर्थिक रूपमा पनि यसको प्रभाव गम्भीर हुन सक्छ, जसले विश्वव्यापी मन्दी र उर्जा संकट निम्त्याउने सम्भावना उच्च छ।
इरानले अपनाएको रणनीतिक धैर्यता पनि उल्लेखनीय छ। उसले तत्काल युद्ध वा सम्झौताको बाटो रोज्नुको सट्टा समयलाई आफ्नो पक्षमा उपयोग गर्ने नीति अपनाएको देखिन्छ। इरानको बुझाइमा अमेरिकाको आन्तरिक राजनीतिक अवस्था, विशेषगरी चुनावी चक्र, उसलाई लामो समयसम्म युद्धमा संलग्न हुनबाट रोक्ने कारक हो। यसैले इरानले “पर्ख र हेर” को रणनीति अपनाउँदै आफ्नो स्थिति मजबुत बनाइरहेको छ।
यसैबीच, हर्मुज जलडमरूमा इरानको नियन्त्रणले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। विश्वको ऊर्जा आपूर्तिको प्रमुख मार्गमध्ये एक मानिने यस क्षेत्रमाथि इरानको प्रभावले अमेरिकालाई कूटनीतिक रूपमा दबाबमा राखेको छ। यदि यो मार्ग अवरुद्ध भयो भने विश्वव्यापी उर्जा संकट उत्पन्न हुन सक्छ, जसले विश्व अर्थतन्त्रलाई गम्भीर असर पुर्याउनेछ।
अमेरिकी प्रशासनभित्र पनि यस विषयमा स्पष्ट रणनीति देखिँदैन। विभिन्न कूटनीतिज्ञहरू र सुरक्षा सल्लाहकारहरूबीच मतभेद देखिएको छ। इरानसँग वार्ता गर्ने कि कडा नीति अपनाउने भन्ने विषयमा एकमत हुन नसक्दा निर्णय प्रक्रिया प्रभावित भएको छ। यसले अमेरिकाको वैश्विक नेतृत्व क्षमतामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ।
समग्रमा हेर्दा, इरान र रुसबीचको सम्बन्धले विश्व राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। यसले केवल मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलन मात्र होइन, विश्वव्यापी शक्ति संरचनालाई नै पुनःपरिभाषित गरिरहेको छ। अमेरिका अहिले यस्तो मोडमा उभिएको छ जहाँ उसले आफ्नो परम्परागत प्रभुत्व कायम राख्ने कि नयाँ शक्ति सन्तुलनलाई स्वीकार गर्ने भन्ने कठिन निर्णय लिनुपर्नेछ। यस परिवर्तित परिस्थितिमा आगामी दिनहरूमा विश्व राजनीति कुन दिशामा अघि बढ्छ भन्ने कुरा अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुनेछ।
