पोखरा २०, बैशाख। अन्तराष्ट्रिय सम्बन्धमा प्रायः एउटा चर्चित उक्ति प्रचलित छ, जब कूटनीतिक वार्ताका सबै ढोकाहरू बन्द हुन्छन्, तब हतियारहरूले बोल्न थाल्छन्। इरान र अमेरिकाबीचको वर्तमान सम्बन्ध ठीक यही संवेदनशील र खतरनाक मोडमा पुगेको देखिन्छ, जहाँ संवादको स्थान क्रमशः रणनीतिक दबाब, सैन्य तयारी र परमाणु क्षमताको प्रदर्शनले लिँदै गएको छ। पछिल्लो समय विकसित घटनाक्रमले स्पष्ट संकेत दिएका छन् कि दशकौँदेखि चल्दै आएको अविश्वास, प्रतिबन्ध र शक्ति संघर्ष अब एउटा निर्णायक चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ, जहाँ दुवै पक्षले आफ्नो-आफ्नो रणनीतिक सीमा परीक्षण गरिरहेका छन्।
यस संकटको जडमा अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पद्वारा सन् २०१५ मा गरिएको परमाणु सम्झौताको खारेजीलाई लिइन्छ, जसले मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलनलाई मात्र होइन, विश्व कूटनीतिक संरचनालाई पनि गहिरो असर पारेको थियो। ट्रम्प प्रशासनले उक्त सम्झौतलाई “इतिहासकै खराब सम्झौता” भन्दै त्यसबाट बाहिरिने निर्णय गरेपछि इरानमाथि “अधिकतम दबाब” नीति लागू गरियो। यस नीतिअन्तर्गत इरानको तेल निर्यातलाई लगभग शून्यमा पुर्याउने, वित्तीय प्रणालीलाई अलग गर्ने र विभिन्न क्षेत्रहरूमा कठोर प्रतिबन्ध लगाउने काम गरियो। प्रारम्भमा यसले इरानको अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पारे पनि दीर्घकालमा यसले इरानलाई अझ कडा र आत्मनिर्भर बन्न प्रेरित गरेको देखिन्छ।
इरानले पछिल्लो समय दिएको संकेतहरूले उसले आफ्नो परमाणु नीतिमा आमूल परिवर्तन गरिरहेको देखिन्छ। विशेषगरी परमाणु अप्रसार सन्धि (NPT) बाट बाहिरिने सम्भावना र ९० प्रतिशतसम्म युरेनियम संवर्धन गर्ने तयारीले अन्तराष्ट्रिय समुदायमा चिन्ता बढाएको छ। प्राविधिक रूपमा ९० प्रतिशतसम्मको संवर्धन स्तर परमाणु हतियार निर्माणको अन्तिम चरण मानिन्छ, जसले इरानलाई “परमाणु ब्रेकआउट” को अत्यन्तै नजिक पुर्याउन सक्छ। इरानी नेतृत्वले यसलाई आफ्नो सार्वभौम अधिकारको रूपमा व्याख्या गर्दै आएको छ र विदेशी हस्तक्षेपलाई अस्वीकार्य बताएको छ।
यस निर्णयको पछाडि केवल बाह्य दबाब मात्र नभई आन्तरिक राजनीतिक र सामाजिक कारकहरू पनि सक्रिय देखिन्छन्। पछिल्ला महिनाहरूमा इरानभित्र बढ्दो जनआक्रोश, सैन्य नेतृत्वमाथि भएका हमलाहरू, र राष्ट्रिय गौरवसँग जोडिएको भावनात्मक पक्षले सरकारलाई कडा नीति अपनाउन दबाब दिइरहेको छ। जनताको एक ठूलो हिस्साले अब “उत्तर कोरियाली मोडेल” अपनाएर मात्र आफ्नो सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सकिने धारणा बनाएको देखिन्छ। उनीहरूको विश्वास छ कि परमाणु निवारक शक्ति हासिल गरेपछि मात्र अमेरिका जस्ता शक्तिशाली राष्ट्रहरूले इरानप्रति सम्मानजनक व्यवहार गर्नेछन्।
डिटरेन्स अर्थात् निवारक शक्तिको अवधारणाले इरानको वर्तमान रणनीतिमा केन्द्रीय भूमिका खेलेको छ। सैन्य विश्लेषकहरूको भनाइमा, कुनै राष्ट्रले यस्तो शक्ति विकास गर्छ जसले शत्रुलाई आक्रमण गर्दा असह्य क्षति भोग्नुपर्ने सन्देश दिन्छ, तब नै वास्तविक शक्ति सन्तुलन स्थापित हुन्छ। इरानले पनि यही सिद्धान्तलाई आत्मसात गर्दै आफ्नो परमाणु कार्यक्रमलाई केवल उर्जा उत्पादनको साधन नभई अस्तित्वको सुरक्षा ग्यारेन्टीको रूपमा विकास गर्न खोजिरहेको छ।
यसैबीच, अमेरिकी पक्षमा पनि रणनीतिक अन्योलता देखिएको छ। ट्रम्प प्रशासनले एकातिर इरानमाथि अधिकतम दबाब कायम राखेको छ भने अर्कोतिर प्रत्यक्ष युद्धमा होमिनुबाट जोगिन खोजिरहेको छ। यो विरोधाभासपूर्ण नीति मुख्यतः घरेलु राजनीतिक कारणहरू र अन्तराष्ट्रिय जोखिमहरूको मूल्याङ्कनसँग सम्बन्धित देखिन्छ। ट्रम्पका लागि इरानसँगको सम्झौता केवल विदेश नीति मात्र नभई व्यक्तिगत राजनीतिक विरासतको प्रश्न पनि बनेको छ। उनले बाराक ओबामाको पालामा भएको सम्झौताभन्दा “बेहतर” सम्झौता गर्नुपर्ने दबाब महसुस गरिरहेका छन्।
तर, इरानले अमेरिकाको यस रणनीतिलाई सजिलै स्वीकार गर्ने संकेत दिएको छैन। इरानले स्पष्ट रूपमा भनेको छ कि जबसम्म आर्थिक प्रतिबन्ध हटाइँदैन र समुद्री नाकाबन्दी अन्त्य हुँदैन, तबसम्म कुनै पनि अर्थपूर्ण वार्ता सम्भव छैन। यसले वार्ताको सम्भावनालाई झन् जटिल बनाएको छ। दुवै पक्ष आफ्नो-आफ्नो अडानमा कठोर रूपमा उभिएका छन्, जसले कूटनीतिक समाधानको सम्भावना न्यून बनाएको छ।
सैन्य दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि अवस्था झन् संवेदनशील बन्दै गएको छ। इरानले आफ्नो मिसाइल प्रणाली, ड्रोन प्रविधि र हवाई रक्षा प्रणालीलाई उल्लेखनीय रूपमा सुदृढ बनाएको छ। भूमिगत परमाणु केन्द्रहरू, उच्च क्षमताका सेन्ट्रीफ्युजहरू र उन्नत हतियार प्रणालीहरूले इरानको रक्षा र आक्रमण क्षमतालाई नयाँ स्तरमा पुर्याएको छ। यसले कुनै पनि सम्भावित सैन्य कारबाहीलाई अत्यन्त जोखिमपूर्ण बनाएको छ।
यदि इरानले वास्तवमै परमाणु परीक्षण गर्छ भने यसको प्रभाव केवल इरान र अमेरिकाबीच सीमित रहने छैन। यसले मध्यपूर्वमा नयाँ हतियारको दौड सुरु गर्न सक्छ, जहाँ साउदी अरेबिया, टर्की र अन्य क्षेत्रीय शक्तिहरू पनि परमाणु कार्यक्रमतर्फ आकर्षित हुन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा अन्तराष्ट्रिय सुरक्षा संरचना गम्भीर संकटमा पर्न सक्छ।
अमेरिकी नीति निर्माताहरूका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको सन्तुलित निर्णय लिनु हो। अत्यधिक दबाबले इरानलाई झन् कठोर बनाएको छ भने अत्यधिक सहमतिले अमेरिकाको वैश्विक छविमा असर पार्न सक्छ। यसबीचको सन्तुलन कायम राख्नु नै सबैभन्दा कठिन कार्य देखिएको छ।
समग्रमा, इरान र अमेरिकाबीचको वर्तमान द्वन्द्व केवल दुई राष्ट्रबीचको विवाद नभई विश्व शक्ति सन्तुलनको पुनःसंरचनासँग जोडिएको छ। इरानले आफ्नो रणनीतिक धैर्यता, सैन्य क्षमता र परमाणु कार्यक्रममार्फत नयाँ शक्ति समीकरण निर्माण गर्न खोजिरहेको छ भने अमेरिका आफ्नो परम्परागत प्रभुत्व जोगाउन संघर्षरत देखिन्छ। आगामी दिनहरूमा यो द्वन्द्व कुन दिशामा अघि बढ्छ भन्ने कुरा केवल मध्यपूर्व मात्र नभई सम्पूर्ण विश्वका लागि निर्णायक हुनेछ।
