पोखरा २५, माघ। भारतीय फिल्म उद्योग बलिउड आज केवल व्यापारिक असफलतासँग होइन, गहिरो संरचनागत संकटसँग जुधिरहेको छ। यसको केन्द्रमा रहेको समस्या हो— स्टार–केन्द्रित पारिश्रमिक प्रणाली। कुनै समय दर्शक तान्ने मुख्य आधार मानिने स्टार पावर आज उल्टै फिल्मको बजेट, सृजनात्मक स्वतन्त्रता र दर्शक विश्वासलाई कमजोर बनाउने कारण बनेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा बलिउडले भोगेका लगातार फ्लप र लगानी नउठ्ने अवस्थाले यही यथार्थलाई उजागर गरेको छ।
दुई वर्षअघि रिलिज भएको हिन्दी फिल्म खेल खेल में यसको स्पष्ट उदाहरण हो। १०० करोड रुपैयाँको कुल बजेटमध्ये ६० करोड रुपैयाँ मुख्य अभिनेता अक्षय कुमारको पारिश्रमिकमै खर्च भयो। यसरी एउटै कलाकारमा ६० प्रतिशत लगानी खन्याउँदा फिल्म अन्य पक्षमा कमजोर बन्न पुग्यो। परिणामस्वरूप, फिल्मको कुल कमाइ ५७ करोड रुपैयाँमै सीमित रह्यो, जसले आफ्नो मुख्य कलाकारको पारिश्रमिकसमेत उठाउन सकेन। यो घटना कुनै अपवाद होइन, बरु बलिउडमा गहिरिँदै गएको असन्तुलनको प्रतीक हो।
स्टार पारिश्रमिक अत्यधिक बढ्दा सबैभन्दा ठूलो क्षति स्क्रिप्ट, अनुसन्धान, प्रोडक्सन डिजाइन र संगीतजस्ता पक्षले बेहोर्नुपर्छ। यदि यही फिल्ममा बलियो कथा विकास, योजनाबद्ध मार्केटिङ र सन्तुलित कास्टिङमा लगानी गरिएको भए, यसको व्यावसायिक नतिजा फरक हुन सक्थ्यो। यसले प्रश्न उठाउँछ— आजको दर्शकलाई केवल ठूलो नामले मात्र हलसम्म तान्न सक्छ कि सक्दैन?
बिजनेस स्ट्यान्डर्डका अनुसार बलिउड र साउथ भारतीय फिल्म उद्योगमा अहिले १०० देखि २०० करोड रुपैयाँसम्म पारिश्रमिक लिने कलाकारहरूको संख्या बढ्दो छ। यो प्रवृत्ति अब असामान्य होइन, मुख्यधार बनिसकेको छ। न्युज १८ को रिपोर्टले आदि पुरुष मा देखिएको चरम असमानता उजागर गरेको छ, जहाँ अभिनेत्री कृति सेननले ३ करोड रुपैयाँ पारिश्रमिक पाउँदा अभिनेता प्रभासले १५० करोड रुपैयाँ बुझे। एउटै फिल्म, एउटै मेहनत, तर पारिश्रमिकमा यति ठूलो अन्तरले उद्योगभित्रको गहिरो असन्तुलन र लैंगिक विभेद दुवैलाई देखाउँछ।
छोटे मियाँ बड़े मियाँ जस्ता ३५० करोड बजेटका फिल्महरूले यो समस्या झनै गहिरो बनाएका छन्। यति ठूलो रकमले सजिलै दर्जनौं मध्यम बजेटका सशक्त फिल्म निर्माण गर्न सकिन्थ्यो। तर स्टार पारिश्रमिकको भारले त्यो सम्भावना दबियो। ट्रेड एनालिस्ट कोमल नाहटाले द इन्डियन एक्सप्रेसमा टिप्पणी गर्दै उद्योगमा दीर्घकालीन सोचको अभाव रहेको बताएका थिए। उनका अनुसार स्टारहरू आफ्नै आम्दानीमा केन्द्रित छन्, निर्माता तुरुन्तै नाफा खोजिरहेका छन्, र उद्योग समग्र रूपमा खाडलतर्फ धकेलिँदै छ।
यसको असर सृजनात्मक क्षेत्रमा पनि स्पष्ट देखिन्छ। धेरै बलिउड फिल्महरू दोहोरिएका ढाँचा, पुराना कथानक र भावनात्मक खोक्रोपनले ग्रस्त छन्। बिहारका फिल्म प्रदर्शक विशेक चौहानले बड़े मियाँ छोटे मियाँ लाई हलिउडले दशकअघि छोडिसकेको ढाँचाको फिल्म भनेर टिप्पणी गर्नुले दर्शकको असन्तुष्टि झल्काउँछ। यो केवल एउटा फिल्मको आलोचना होइन, बलिउडको वर्तमान दिशामाथिको गम्भीर प्रश्न हो।
यही कारणले फाइटर, वार २, सिकन्दर, बाघी ४ र धडक २ जस्ता बहुप्रतीक्षित फिल्महरूले अपेक्षित व्यापार गर्न सकेनन्। ठूलो बजेट, चर्चित स्टार र आक्रामक प्रचार हुँदाहुँदै पनि दर्शक हलसम्म पुगेनन्। यसको उल्टो उदाहरण हुन् १२ फेल र लापत्ता लेडिज। कम बजेटमा बनेका यी फिल्महरूले बलियो कथा, इमानदार प्रस्तुति र वर्ड अफ माउथको बलमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरे।
ओटिटी प्लेटफर्महरूको विस्तारसँगै दर्शकको प्राथमिकता झनै स्पष्ट भएको छ। अब दर्शक अनुहार होइन, अनुभूति खोजिरहेका छन्। यही सन्देश नेपाली फिल्म उद्योगका लागि पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। अत्यधिक पारिश्रमिक र स्टार–केन्द्रित सोचले नेपाली सिनेमा पनि जोखिमतर्फ धकेलिन सक्छ।
समाधानको बाटो भने स्पष्ट छ। हलिउड र बलिउडका केही टप स्टारहरूले अपनाएको प्रोफिट शेयरिङ मोडलले जोखिम बाँड्छ र कन्टेन्टलाई प्राथमिकतामा राख्छ। यदि नेपाली फिल्म उद्योगले पनि यस मोडललाई अपनायो भने, गुणस्तर बढ्ने, निर्माता सुरक्षित हुने र दर्शकले राम्रो फिल्म पाउने सम्भावना बलियो देखिन्छ।
