पोखरा १५, बैशाख। दोस्रो विश्वयुद्धपछि विश्व सुरक्षाको प्रमुख स्तम्भका रूपमा स्थापित उत्तर एटलान्टिक सन्धि संगठन (नेटो) अहिले आफ्नो इतिहासकै जटिल र अनिश्चित मोडमा आइपुगेको देखिन्छ। पछिल्ला दिनमा सार्वजनिक भएको एक गोप्य कूटनीतिक इमेलले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको संरचनामा गहिरो प्रभाव पार्ने संकेत दिएको छ। उक्त इमेल, जुन विश्वसनीय समाचार संस्था मार्फत सार्वजनिक भएको भनिएको छ, अमेरिकाको वर्तमान विदेश नीति र विशेषतः सैन्य कूटनीतिमा आएको परिवर्तनलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गर्ने दस्तावेजका रूपमा हेरिएको छ। यस घटनाले नेटोभित्रको आन्तरिक एकता, पारस्परिक विश्वास र सामूहिक सुरक्षाको आधारभूत अवधारणामाथि नै प्रश्नचिन्ह खडा गरेको छ।
उक्त लिक भएको इमेलका अनुसार, अमेरिका अहिले आफ्नो परम्परागत सहयोगी राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्धलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्न थालेको छ। यस दृष्टिकोणलाई धेरै विश्लेषकहरूले ‘लेनदेनमा आधारित कूटनीति’ अर्थात् ट्रान्ज्याक्सनल डिप्लोमेसीको रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यसमा मित्रता, साझा मूल्य र ऐतिहासिक सम्बन्धभन्दा पनि तत्कालीन रणनीतिक लाभ, सैन्य सहयोग र आर्थिक योगदानलाई प्राथमिकता दिइन्छ। यही सन्दर्भमा, स्पेन र बेलायत जस्ता दीर्घकालीन सहयोगीहरूलाई अमेरिकाले असहयोगी व्यवहार गरेको आरोप लगाउँदै दण्डात्मक कदम चाल्ने संकेत दिएको छ, जसले नेटोको मूल संरचनामै धक्का पुर्याउने सम्भावना बढाएको छ।
इरानसँगको पछिल्लो तनावपूर्ण अवस्थालाई यस परिवर्तनको मुख्य कारणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। अमेरिका इरानविरुद्ध सम्भावित सैन्य रणनीति कार्यान्वयन गर्न चाहिरहेको अवस्थामा केही युरोपेली राष्ट्रहरूले प्रत्यक्ष सैन्य सहयोग गर्न अनिच्छा देखाएको आरोप लागेको छ। विशेषतः स्पेनले आफ्नो भू-भागमा रहेका अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाएको र आकाशमार्ग प्रयोग गर्न अनुमति नदिएको विषयलाई अमेरिकाले गम्भीर असहयोगका रूपमा लिएको बताइएको छ। अमेरिकाको दृष्टिमा, नेटो सदस्यता केवल सुरक्षा प्राप्त गर्ने माध्यम नभई आवश्यक पर्दा सामूहिक रूपमा योगदान दिने दायित्व पनि हो। यस्तो अवस्थामा, असहयोग गर्ने राष्ट्रहरूलाई दण्डित गर्नुपर्ने सन्देश अमेरिकाले दिन खोजेको देखिन्छ।
स्पेनप्रति अमेरिकाको असन्तुष्टि केवल सामरिक विषयमा सीमित छैन, यसमा मनोवैज्ञानिक र कूटनीतिक सन्देश पनि समावेश गरिएको देखिन्छ। विश्लेषकहरूका अनुसार, यदि स्पेनजस्ता देशलाई उदाहरण बनाएर दण्डित गरियो भने अन्य सदस्य राष्ट्रहरूमा डर र अनुशासन कायम राख्न सकिने अमेरिकी सोच हुन सक्छ। यसले नेटोभित्रको समानता र सहकार्यको भावना कमजोर बनाउँदै ‘शक्तिशाली नेतृत्व’ को अवधारणालाई अगाडि ल्याउने खतरा पनि बढाएको छ।
बेलायतको सन्दर्भ झन् जटिल देखिन्छ। परम्परागत रूपमा अमेरिकाको सबैभन्दा नजिकको सहयोगी मानिएको बेलायतसँगको सम्बन्धमा आएको दरारले विश्व राजनीति नै प्रभावित पार्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। विशेषतः फकल्याण्ड टापुको मुद्दामा अमेरिकाले आफ्नो समर्थन पुनर्विचार गर्न सक्ने संकेत दिएको विषयले बेलायतलाई गहिरो रणनीतिक दबाबमा पारेको छ। फकल्याण्ड टापु बेलायतका लागि केवल भू-राजनीतिक विषय मात्र नभई राष्ट्रिय पहिचान र गौरवसँग जोडिएको विषय हो। यस्तो संवेदनशील विषयमा अमेरिकाको अस्पष्ट र परिवर्तनशील धारणा बेलायतका लागि चिन्ताजनक बन्न पुगेको छ।
यस घटनाक्रमले ट्रान्ज्याक्सनल नेटोको अवधारणालाई थप स्पष्ट बनाएको छ। विगतमा ‘एकका लागि सबै र सबैका लागि एक’ भन्ने सिद्धान्तमा आधारित रहेको नेटो अहिले ‘के दिने र के पाउने’ भन्ने व्यवहारिक समीकरणमा आधारित हुन थालेको देखिन्छ। यसले सदस्य राष्ट्रहरूबीचको विश्वासमा गिरावट ल्याउँदै, सहयोगभन्दा बढी प्रतिस्पर्धा र स्वार्थलाई प्राथमिकता दिने वातावरण सिर्जना गरेको छ। यस्तो परिस्थितिमा साना तथा मझौला राष्ट्रहरू सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने देखिन्छ, किनकि उनीहरू आफ्नो सुरक्षा सुनिश्चित गर्न ठूला शक्तिहरूको शर्त मान्न बाध्य हुन सक्छन्।
युरोपेली राष्ट्रहरू पनि यस अवस्थाबाट प्रभावित हुँदै आफ्नै सुरक्षा संरचनाबारे पुनर्विचार गर्न थालेका छन्। अमेरिकामाथिको अत्यधिक निर्भरता भविष्यका लागि जोखिमपूर्ण हुन सक्ने निष्कर्षमा उनीहरू पुग्दैछन्। विशेषतः फ्रान्सजस्ता देशहरूले युरोपेली सामरिक स्वायत्तताको अवधारणालाई अगाडि बढाउन जोड दिइरहेका छन्। यसले नेटोभित्र अमेरिकाको प्रभाव घट्दै जाने र युरोप स्वतन्त्र रक्षा संरचना निर्माणतर्फ अघि बढ्ने सम्भावना बढाएको छ।
अर्कोतर्फ, यस विभाजनले चीन र रुसजस्ता शक्तिहरूलाई रणनीतिक अवसर प्रदान गरेको देखिन्छ। नेटोभित्रको असहमति र अमेरिका–युरोपबीचको दूरीले यी राष्ट्रहरूलाई आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न सहज बनाउने विश्लेषण गरिएको छ। चीनले आर्थिक साझेदारीमार्फत युरोपलाई आकर्षित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ भने रुसले सुरक्षात्मक कमजोरीलाई उपयोग गर्दै आफ्नो क्षेत्रीय प्रभाव बढाउने रणनीति अपनाएको देखिन्छ।
समग्रमा, हालको परिस्थितिले विश्व राजनीति बहुध्रुवीय संरचनातर्फ तीव्र रूपमा अग्रसर भइरहेको संकेत गरेको छ। अमेरिका एक्लो नेतृत्वकर्ता रहने अवस्था कमजोर हुँदै जाँदा विभिन्न क्षेत्रीय शक्तिहरूले आफ्नो भूमिका विस्तार गर्न थालेका छन्। यस्तो अवस्थामा नेटोजस्तो गठबन्धनको भविष्य अनिश्चित बन्दै गएको छ। यदि आन्तरिक विश्वास र सहकार्य पुनःस्थापित गर्न सकिएन भने, यो गठबन्धन इतिहासको महत्वपूर्ण मोडमा पुगेर कमजोर हुन सक्ने खतरा देखिन्छ।
यो घटनाक्रम केवल एउटा सैन्य गठबन्धनभित्रको विवाद मात्र होइन, विश्व शक्ति सन्तुलनमा आउन लागेको गहिरो परिवर्तनको संकेत पनि हो। आगामी दिनहरूमा अमेरिका, युरोप र अन्य विश्व शक्तिहरूबीचको सम्बन्ध कसरी विकास हुन्छ भन्ने विषयले अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा र कूटनीतिक संरचनामा ठूलो प्रभाव पार्ने निश्चित छ।
