पोखरा ३, बैशाख। विश्वको ऊर्जा सुरक्षाको मेरुदण्डका रूपमा चिनिने हर्मुज जलडमरू (Strait of Hormuz) अहिले केवल एउटा समुद्री मार्ग मात्र नभई विश्व शक्ति सन्तुलनको सबैभन्दा संवेदनशील परीक्षणस्थल बनेको छ। मध्यपूर्वको यो साँघुरो जलमार्ग, जसले फारसको खाडीलाई ओमानको खाडी हुँदै विश्व महासागरसँग जोड्छ, विश्व अर्थतन्त्रका लागि जीवनरेखा जस्तै मानिन्छ। दैनिक रूपमा विश्वको करिब २० प्रतिशत कच्चा तेल यही मार्ग हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्ने भएकाले यसको सुरक्षा, नियन्त्रण र स्थायित्वले सम्पूर्ण विश्व अर्थतन्त्रको दिशा निर्धारण गर्ने क्षमता राख्छ। तर पछिल्ला महिनाहरूमा यहाँ विकसित भइरहेका घटनाक्रमहरूले यो क्षेत्रलाई अभूतपूर्व भू–राजनीतिक तनावको केन्द्र बनाइदिएको छ, जहाँ अमेरिका, इरान र चीनबीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै गएको छ।
यो तनाव केवल सैन्य शक्ति प्रदर्शनमा सीमित छैन; यसमा आर्थिक प्रतिबन्ध, कूटनीतिक दबाब, प्रविधिगत निगरानी, वैकल्पिक व्यापारिक संरचना र ऊर्जा सुरक्षासम्बन्धी दीर्घकालीन रणनीतिहरूको जटिल अन्तर्क्रिया समावेश छ। हर्मुज जलडमरूको वर्तमान अवस्था बुझ्नका लागि यस क्षेत्रको ऐतिहासिक, भौगोलिक र रणनीतिक महत्त्वलाई समग्र रूपमा विश्लेषण गर्न आवश्यक हुन्छ।
इतिहासतः, हर्मुज जलडमरू सदियौँदेखि व्यापारिक मार्गको रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ। फारसी साम्राज्यदेखि आधुनिक राष्ट्र–राज्यहरूको उदयसम्म, यो क्षेत्रले सधैं शक्ति सन्तुलनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। तर आधुनिक युगमा, विशेषगरी तेलको खोज र औद्योगिक क्रान्तिपछि, यसको महत्त्व झनै बढ्दै गएको हो। आजका दिनमा, साउदी अरेबिया, इरान, इराक, कुवेत र संयुक्त अरब इमिरेट्स जस्ता प्रमुख तेल उत्पादक राष्ट्रहरूको निर्यात यही मार्गमा निर्भर रहेको छ।
अमेरिकाले इरानमाथि लगाएको कडा आर्थिक प्रतिबन्धको पृष्ठभूमिमा हर्मुज जलडमरूको रणनीतिक महत्त्व अझै गहिरिएको छ। वासिङ्टनले ‘म्याक्सिमम प्रेसर’ नीति अन्तर्गत इरानको तेल निर्यातलाई शून्यमा झार्ने लक्ष्य राखेको छ। यसका लागि अमेरिकाले केवल आर्थिक प्रतिबन्ध मात्र होइन, समुद्री नियन्त्रण रणनीति पनि अवलम्बन गरेको छ। अमेरिकी नौसेनाले खाडी क्षेत्रमा ठूलो संख्यामा युद्धपोत, एयरक्राफ्ट क्यारियर स्ट्राइक ग्रुप, अत्याधुनिक लडाकु विमानहरू र निगरानी प्रणालीहरू तैनाथ गर्दै हर्मुज जलडमरूमा कडा नियन्त्रण कायम गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।
अमेरिकी सैन्य रणनीतिमा ‘स्ट्यान्ड–अफ निगरानी’ प्रणालीको प्रयोग विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। यसअन्तर्गत, स्याटेलाइट, ड्रोन, राडार र इलेक्ट्रोनिक इन्टेलिजेन्सको प्रयोग गरी हजारौँ माइल टाढाबाट पनि जहाजहरूको गतिविधि निगरानी गरिन्छ। यसले समुद्री मार्गमा हुने प्रत्येक सन्दिग्ध गतिविधिलाई तुरुन्तै पहिचान गर्न र आवश्यक परे हस्तक्षेप गर्न सजिलो बनाएको छ। अमेरिकाको दाबी अनुसार, यस रणनीतिले इरानसँग सम्बन्धित अवैध तेल व्यापारलाई रोक्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
तर, यति व्यापक सैन्य र प्रविधिगत उपस्थितिका बावजुद अमेरिकाले अपेक्षित सफलता हासिल गर्न सकेको छैन। यसको प्रमुख कारण इरानले अपनाएको असिमेट्रिक युद्ध रणनीति हो। परम्परागत युद्धमा अमेरिकाको सैन्य शक्ति अत्यन्तै बलियो भए पनि इरानले साना तर प्रभावकारी साधनहरू प्रयोग गर्दै ठूलो शक्ति विरुद्ध चुनौती प्रस्तुत गरेको छ।
इरानको नौसैनिक रणनीतिमा साना, तीव्र गतिका, मिसाइल जडित डुङ्गाहरूको प्रयोग केन्द्रमा रहेको छ। ‘रातो मौरी’ (Red Bees) नाम दिइएका यी डुङ्गाहरू सयौँको सङ्ख्यामा एकैपटक आक्रमण गर्न सक्षम छन्। ‘स्वार्म अट्याक’ भनिने यस रणनीतिमा साना डुङ्गाहरू चारैतिरबाट आक्रमण गर्दै ठूलो युद्धपोतलाई घेराबन्दीमा पार्छन्। आधुनिक युद्धपोतहरूमा रहेका प्रतिरक्षा प्रणालीहरू एकैपटक सीमित सङ्ख्यामा मात्र निशाना भेर्न सक्षम हुने भएकाले यस्तो आक्रमण अत्यन्तै प्रभावकारी साबित हुन सक्छ।
यससँगै, इरानले समुद्री माइनहरूको प्रयोगलाई पनि आफ्नो रणनीतिक हतियारको रूपमा विकास गरेको छ। आधुनिक ‘स्मार्ट माइन’ हरूले जहाजहरूको आवाज, कम्पन र गति पहिचान गरेर निश्चित अवस्थामा मात्र विस्फोट हुने क्षमता राख्छन्। केही माइनहरू त जहाजहरूको सङ्ख्या गणना गरेर मात्र सक्रिय हुने गरी प्रोग्राम गरिएका हुन्छन्। यसले माइन पत्ता लगाउन र निष्क्रिय पार्न अझै कठिन बनाएको छ।
हर्मुज जलडमरूको भौगोलिक विशेषता पनि यस जोखिमलाई बढाउने कारक हो। यो क्षेत्र केही स्थानमा अत्यन्तै साँघुरो र कम गहिराइ भएको छ, जसका कारण जहाजहरू निश्चित मार्गमा मात्र आवतजावत गर्न बाध्य हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा सीमित संख्यामा माइनहरू प्रयोग गरेर पनि सम्पूर्ण समुद्री मार्ग अवरुद्ध गर्न सकिन्छ।
चीनको भूमिका यस संकटमा अर्को महत्वपूर्ण आयामको रूपमा देखा परेको छ। अमेरिकी प्रतिबन्धका बाबजुद चीनले इरानसँगको ऊर्जा व्यापारलाई निरन्तरता दिएको छ। चिनियाँ तेलवाहक जहाजहरू अमेरिकी निगरानीकै बीचमा इरानी तेल ओसारपसार गरिरहेका छन्। चीनले आफ्नो ऊर्जा सुरक्षालाई सर्वोच्च प्राथमिकतामा राख्दै कुनै पनि बाह्य दबाब स्वीकार नगर्ने संकेत दिएको छ।
यसले अमेरिकी प्रतिबन्धको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाएको मात्र होइन, विश्व राजनीतिमा शक्ति सन्तुलन परिवर्तन भइरहेको स्पष्ट संकेत पनि दिएको छ। चीनले वैकल्पिक वित्तीय प्रणालीहरू, जस्तै युआनमा भुक्तानी र डिजिटल मुद्रा प्रयोग गरेर डलर–आधारित प्रणालीलाई चुनौती दिएको छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संरचनामा परिवर्तन ल्याउन सक्ने सम्भावना देखिएको छ।
इरानले पनि सम्भावित नाकाबन्दीलाई ध्यानमा राख्दै आर्थिक तयारी गरेको छ। उसले अग्रिम रूपमा ठूलो परिमाणमा तेल निर्यात गर्नुका साथै समुद्रमा ‘फ्लोटिङ स्टोरेज’ को रूपमा लाखौँ ब्यारेल तेल भण्डारण गरेको छ। यसले गर्दा पूर्ण नाकाबन्दी भए पनि केही समयसम्म व्यापारिक आम्दानी कायम राख्न सकिने अवस्था बनेको छ।
यस संकटको प्रभाव केवल क्षेत्रीय सीमामा सीमित छैन; यसले विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पार्ने संकेत देखिएको छ। तेलको मूल्यमा तीव्र वृद्धि भएमा उत्पादन लागत बढ्ने, महँगी बढ्ने र आर्थिक वृद्धिदर घट्ने जोखिम रहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष र अन्य संस्थाहरूले यस्तो अवस्था कायम रहेमा विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी आउन सक्ने चेतावनी दिएका छन्।
ऊर्जा आयातमा निर्भर देशहरू, विशेष गरी भारत, जापान र युरोपेली राष्ट्रहरू, यस संकटबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने सम्भावना छ। तेलको मूल्य वृद्धि हुँदा यातायात, उत्पादन र उपभोग सबै क्षेत्रमा असर पर्नेछ, जसले समग्र अर्थतन्त्रलाई प्रभावित पार्नेछ।
यसैबीच, क्षेत्रीय शक्ति समीकरणहरू पनि परिवर्तन हुँदै गएका छन्। भारत र अमेरिकाबीच रणनीतिक सहकार्य बढाउने प्रयास भइरहेको छ भने इरानले केही देशहरूलाई विशेष सुविधा दिने संकेत गरेको छ। मध्यपूर्वमा चलिरहेका अन्य द्वन्द्वहरू, जस्तै लेबनान–इजरायल तनाव, यस संकटसँग जोडिँदै गएको देखिन्छ।
हर्मुज जलडमरूको वर्तमान अवस्था केवल एउटा क्षेत्रीय द्वन्द्व होइन; यो विश्व व्यवस्थामा भइरहेको परिवर्तनको संकेत हो। एक ध्रुवीय विश्व प्रणालीबाट बहुध्रुवीय संरचनातर्फको संक्रमण यहाँ स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ। अमेरिका आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न प्रयासरत छ भने चीन र इरान जस्ता शक्तिहरू नयाँ रणनीतिहरू प्रयोग गर्दै त्यसलाई चुनौती दिइरहेका छन्।
आगामी दिनहरूमा हर्मुज जलडमरूको अवस्था कसरी विकास हुन्छ भन्ने कुरा विश्व राजनीति, अर्थतन्त्र र ऊर्जा सुरक्षाका लागि अत्यन्तै निर्णायक हुनेछ। यदि कूटनीतिक समाधान खोज्न असफल भएमा यो संकटले ठूलो सैन्य द्वन्द्वको रूप लिन सक्ने खतरा पनि उत्तिकै छ। तर यदि संवाद र सहकार्यको बाटो रोजियो भने यो संकटलाई विश्व स्थायित्वका लागि अवसरमा परिणत गर्न पनि सकिन्छ।
अन्ततः, हर्मुज जलडमरूको यो संकटले विश्वलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ—अब कुनै एक शक्ति मात्र विश्वको नियम निर्धारण गर्ने अवस्थामा छैन। भविष्यको विश्व व्यवस्था शक्ति, रणनीति र सहकार्यको सन्तुलनमा आधारित हुनेछ, जहाँ समुद्री मार्गहरू मात्र होइन, कूटनीतिक चालहरू पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुनेछन्।
