पोखरा २५, माघ। अफ्रिकी महादेशले लामो समयदेखि एकीकरणको सपना देख्दै आएको छ। अफ्रिकी संघ (एयू) को स्थापनादेखि नै आर्थिक, राजनीतिक र सामाजिक एकताको लक्ष्य राखिएको छ तर व्यवहारमा यो यात्रा अत्यन्त जटिल र चुनौतीपूर्ण साबित भएको छ। अफ्रिकाको ५४ राष्ट्रियता, ३००० भन्दा बढी जातीय समूह र विविध भाषिक संरचनाले एकीकरण प्रक्रियालाई पहिल्यैबाट नै असाधारण रूपमा कठिन बनाएको छ। अफ्रिकी महादेशिकीय मुक्त व्यापार क्षेत्र (AfCFTA) जस्ता महत्वाकांक्षी परियोजनाहरू सुरु भए पनि पूर्वाधारको अभाव, राजनीतिक अस्थिरता र बाह्य शक्तिहरूको हस्तक्षेपले यसलाई गति दिन कठिनाइ भएको छ। अफ्रिकाको एकीकरण केवल आर्थिक वा राजनीतिक नभई सांस्कृतिक र सामाजिक पहिचानको सम्मान गर्दै अगाडि बढ्नुपर्ने आवश्यकता छ तर वर्तमान अवस्थामा यो संभव देखिँदैन।
अफ्रिकी एकीकरणको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको राजनीतिक विभाजन हो। साहेल क्षेत्रमा जारी द्वन्द्व, सूडानको गृहयुद्ध र इथियोपियाको तिग्रे संकटले क्षेत्रीय सहयोगका संरचनाहरू JRC र ECOWAS लाई कमजोर बनाएको छ। जब राष्ट्रिय सरकारहरू नै आन्तरिक द्वन्द्वमा अल्झिन्छन् तब महादेशीय एकीकरणको कुरा सपनामात्र बन्छ। नाइजेरिया जस्तो आर्थिक शक्ति भए पनि Boko Haram को उग्रवादी आक्रमणले क्षेत्रीय स्थिरतामा खलल पुर्याइरहेको छ। यस्ता द्वन्द्वहरूले शरणार्थी संकट सिर्जना गर्दैछन् जसले छिमेकी देशहरूमा सामाजिक तनाव बढाएको छ। राजनीतिक नेतृत्वको अभावले अफ्रिकी संघको निर्णय कार्यान्वयनमा ढिलासुस्ती हुन्छ र सदस्य राष्ट्रहरूले राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिन्छन्।
आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा अफ्रिका विश्वको सबैभन्दा कम एकीकृत अर्थतन्त्र हो। AfCFTA ले १.३ अर्ब जनसङ्ख्या र ३.४ ट्रिलियन डलरको बजार सिर्जना गर्ने लक्ष्य राखेको छ तर सीमा नाकाहरूमा लामो समयको ढिलासुस्ती, भन्सार प्रक्रियाको जटिलता र यातायात पूर्वाधारको अभावले यसलाई अवरोध पुर्याइरहेको छ। पूर्वी अफ्रिकामा Mombasa बन्दरगाहाबाट किन्याकी हुँदै पश्चिमी अफ्रिकासम्म सामान पुर्याउन ३० दिनभन्दा बढी लाग्छ जुन एशियाली देशहरूको तुलनामा ४ गुणा बढी समय हो। अफ्रिकाको अन्तरदेशीय व्यापार मात्र १५ प्रतिशत छ जुन युरोपको ६० प्रतिशत र एसियाको ५० प्रतिशत भन्दा धेरै कम छ। औद्योगिक विकासको अभावले कच्चा पदार्थ निर्यातमा मात्र निर्भर रहनुपरेको छ र मूल्य अभिवृद्धि गर्ने क्षमता कमजोर छ।
पूर्वाधार विकासमा ठूलो अन्तर छ। अफ्रिकाको मात्र ४० प्रतिशत सडक पक्की छ र रेलमार्गको अवस्था झन् दयनीय छ। पान-अफ्रिकन हाईवे परियोजना सुरु भए दशकौंसम्म पूरा हुन सकेको छैन। ऊर्जा संकटले औद्योगिक उत्पादनलाई असर पार्दैछ। सब-सहारा अफ्रिकामा ६० करोड मानिसहरूलाई विद्युत पहुँच छैन जुन विश्वको सबैभन्दा उच्च अन्धकार अनुपात हो। जलवायु परिवर्तनले कृषि उत्पादनलाई असर पार्दै खाद्यान्न संकट सिर्जना गरिरहेको छ। यस्ता पूर्वाधार समस्या समाधान नगरी एकीकरण सम्भव छैन। चिनियाँ लगानीले पूर्वाधार निर्माणमा सहयोग गरे पनि ऋणको बोझ र बाह्य निर्भरता बढाउने जोखिम छ।
सांस्कृतिक र भाषिक विविधता अफ्रिकाको पहिचान हो तर एकीकरणको अवरोध पनि बन्दैछ। २००० भन्दा बढी भाषा र सयौँ जातीय समूहहरूबीच विश्वासको अभाव छ। पूर्वी अफ्रिकामा हट्सी र तुजि जनजातिका बीचको वैमनस्यता अझै कायम छ। अफ्रिकी एकीकरणले यस्ता समुदायहरूको पहिचानलाई सम्मान गर्नुपर्छ तर केन्द्रीकृत शासन संरचनाले यसलाई दबाउने प्रयास गर्दैछ। शिक्षाको अभावले जनचेतना कमजोर छ र राष्ट्रिय एकताको भावना विकास हुन सकेको छैन। युवा पुस्तालाई रोजगारीको अभावले सामाजिक अस्थिरता बढाएको छ जसले एकीकरण प्रयासहरूलाई कमजोर बनाउँदैछ।
बाह्य शक्तिहरूको हस्तक्षेपले अफ्रिकी एकीकरणलाई सबैभन्दा बढी असर पार्दैछ। चीनले पूर्वाधार लगानीमार्फत प्रभाव बढाएको छ भने फ्रान्स र अमेरिकाले सैन्य उपस्थिति कायम राखेका छन्। रुसको वagner समूहले माली र सेन्ट्रल अफ्रिकी गणतन्त्रमा सक्रियता बढाएको छ। युरोपेली संघले आर्थिक सहायता दिँदै राजनीतिक प्रभाव राख्न खोज्दैछ। यस्ता बाह्य शक्तिहरूले अफ्रिकी राष्ट्रहरूलाई विभाजित गरेर आफ्नो हित साध्छन्। अफ्रिकी देशहरूले यस्ता शक्तिहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्नुपर्छ तर राष्ट्रिय हितमा सम्झौता गर्नुहुँदैन।
अफ्रिकी एकीकरण सफलताका लागि पहिलो आवश्यकता बलियो राजनीतिक इच्छाशक्ति हो। राष्ट्रिय नेताहरूले महादेशीय हितलाई राष्ट्रिय हितभन्दा माथि राख्नुपर्छ। दोस्रो, पूर्वाधारमा ठूलो लगानी चाहिन्छ। AfCFTA को सफलताका लागि डिजिटल भन्सार प्रणाली र एकीकृत यातायात नेटवर्क आवश्यक छ। तेस्रो, शिक्षा र सीप विकासमा लगानी बढाउनुपर्छ। चौथो, द्वन्द्व समाधानका लागि अफ्रिकी संघले सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ। पाँचौँ, बाह्य शक्तिहरूसँग समान व्यवहार गर्नुपर्छ।
नेपालको सन्दर्भमा अफ्रिकाको एकीकरणबाट सिक्न सकिन्छ। हामी पनि SAARC र BIMSTEC मार्फत क्षेत्रीय एकीकरणको प्रयासरत छौँ। अफ्रिकाको अनुभवले राजनीतिक स्थिरता, पूर्वाधार विकास र बाह्य हस्तक्षेपबाट सावधान रहनुपर्ने पाठ दिन्छ। अफ्रिकी एकीकरण सफल भएमा विश्वको आर्थिक शक्ति केन्द्र दक्षिणतर्फ सर्नेछ। तर वर्तमान चुनौतीहरूले यो यात्रा लामो र कठिन रहनेछ। अफ्रिकी नेतृत्वले साहसिक निर्णय लिन सके मात्र एकीकृत अफ्रिका सम्भव छ। यो केवल अफ्रिकाको नभई विश्व शान्ति र समृद्धिका लागि आवश्यक छ।
