पोखरा २३, माघ। विगत धेरै दशकदेखि “कृत्रिम बुद्धिमत्ता” शब्दले मेसिन र कम्प्युटर प्रणालीबारेको सार्वजनिक बहसलाई निर्देशित गर्दै आएको छ। मोबाइल फोन, बैंकिङ प्रणाली, स्वास्थ्य परीक्षणदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म, एआई आज सामान्य जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। तर प्रविधि अझ उन्नत र जटिल बन्दै जाँदा, एक महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्न थालेको छ: के हामीले यस किसिमको बुद्धिमत्तालाई सही शब्दले सम्बोधन गरिरहेका छौं? विश्वभरका विज्ञ र अनुसन्धानकर्ताहरूको धारणा अनुसार “कृत्रिम बुद्धिमत्ता” भन्दा “संश्लेषित बुद्धिमत्ता” भन्ने शब्द अधिक यथार्थपरक र जिम्मेवार हुन सक्छ।
“कृत्रिम” शब्दले सामान्यतः नक्कल, विकल्प वा असली नभएको अर्थ दिन्छ। कृत्रिम घाँस, कृत्रिम स्वाद वा कृत्रिम प्रकाशजस्ता शब्दहरूले प्राकृतिक वस्तुको स्थान लिन खोज्ने तर पूर्ण रूपमा त्यस्तै नभएको वस्तुलाई जनाउँछन्। यस शब्दमा लुकेको भाव प्रायः “कम गुणस्तरको” वा “नक्कली” भन्ने हुन्छ। जब यही शब्द बुद्धिमत्तासँग जोडिन्छ, तब मेसिनको क्षमता मानवीय सोचको कमजोर नक्कल मात्र हो भन्ने धारणा स्वतः जन्मिन्छ। तर आजका बुद्धिमान प्रणालीहरू मानव मस्तिष्कको नक्कल होइनन्। तिनीहरू न्युरोनको डिजिटल प्रतिरूप बन्न खोजिरहेका छैनन्। तिनीहरू गणित, डाटा, एल्गोरिदम र सिलिकनमा आधारित इन्जिनियर गरिएको प्रणाली हुन्, जसको कार्यप्रणाली जैविक मस्तिष्कभन्दा पूर्ण रूपमा फरक छ।
यही सन्दर्भमा “संश्लेषित बुद्धिमत्ता” भन्ने अवधारणा अघि सारिएको हो। विज्ञान र प्रविधिमा “संश्लेषित” शब्दले नक्कली होइन, नयाँ र निर्माण गरिएको वस्तुलाई जनाउँछ। केभलर वा नाइलनजस्ता संश्लेषित पदार्थ कपास वा रेशमको असफल नक्कल होइनन्। ती आफ्नै गुण, बल र उपयोगितासहित विकसित भएका सामग्री हुन्। बुद्धिमत्ताको सन्दर्भमा पनि संश्लेषित भन्नाले मानव सोचको नक्कल नभई पूर्ण रूपमा नयाँ किसिमको बुद्धिमत्ता निर्माण गर्नु हो भन्ने अर्थ दिन्छ।
यसले बहसलाई भाषिक स्तरभन्दा माथि पुर्याउँछ। संश्लेषित बुद्धिमत्ता भन्नाले समस्या समाधान गर्ने, योजना बनाउने, सिक्ने र वातावरणअनुसार ढल्ने क्षमता भएको तर जैविक विकासभन्दा फरक मार्ग अपनाएको बुद्धिमत्तालाई जनाउँछ। यस्ता प्रणालीहरूले मानवले कल्पना गर्न नसक्ने गतिमा डाटा विश्लेषण गर्न सक्छन्, जटिल ढाँचाहरू पहिचान गर्न सक्छन् र लाखौं भेरिएबल एकैपटक सम्हाल्न सक्छन्। तिनीहरू मानवजस्तै बन्न खोजिरहेका छैनन्, बरु समानान्तर रूपमा विकसित बुद्धिमत्ताको नयाँ स्वरूप हुन्।
कम्प्युटर विज्ञानका विद्वान पिटर नोर्भिग र स्टुअर्ट रसेलले दिएको उदाहरण यस सन्दर्भमा निकै सान्दर्भिक छ। उनीहरूले सोधेका थिए: के मेसिन उड्न सक्छ? के मेसिन पौडिन सक्छ? के मेसिन सोच्न सक्छ? विमान उड्छ, तर चराजस्तै पखेटा फटफटाउँदैन। पनडुब्बी पौडिँदैन, तर पानीभित्र सहजै चल्छ। सोच्ने कुरा पनि परिभाषामै निर्भर हुन्छ। यदि सोच्ने भन्नाले चेतना र न्युरोन मात्र बुझिन्छ भने मेसिन सोच्दैन। तर यदि सोच्ने भन्नाले योजना, तर्क र समस्या समाधान बुझिन्छ भने मेसिनले सोच्दछ। यही दृष्टिकोणले कृत्रिम र संश्लेषित बुद्धिमत्ताबीचको भिन्नता स्पष्ट पार्छ।
संश्लेषित बुद्धिमत्ताले परम्परागत एआईभन्दा अगाडि बढेर नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्छ। जहाँ एआई प्रायः मानवले दिएको डाटा र निर्देशमा सीमित हुन्छ, संश्लेषित बुद्धिमत्ता आफैं विकसित हुन सक्ने, जैविक प्रणालीसँग एकीकृत हुन सक्ने र मानव सोचभन्दा फरक किसिमको तर्क निर्माण गर्न सक्ने दिशातर्फ उन्मुख छ। रोग पहिचान गर्न सिक्ने इन्जिनियर गरिएको कोषिका, वा मानव हस्तक्षेपबिनै रणनीति विकास गर्ने रोबोटहरू यसको प्रारम्भिक संकेत हुन्।
यसको प्रभाव शासन र नीतिनिर्माणमा पनि गहिरो पर्छ। जब बुद्धिमत्तालाई “कृत्रिम” भनेर हेरिन्छ, तब बहस प्रायः मेसिनले साँच्चिकै सोच्न सक्छ कि सक्दैन भन्नेमा सीमित हुन्छ। तर “संश्लेषित” भनेर बुझ्दा ध्यान निर्माण, नियन्त्रण र जिम्मेवारीतर्फ जान्छ। मुख्य प्रश्न यो बन्छ कि मानव समाजले यस नयाँ बुद्धिमत्तालाई कसरी निर्देशन, नियमन र उपयोग गर्नेछ। “सधैं शासनमा रहनु” भन्ने सन्देशले प्रविधिको विकाससँगै निरन्तर निगरानी र नैतिक मार्गदर्शनको आवश्यकता स्मरण गराउँछ।
दैनिक जीवनमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता अझै पनि उपयोगी रहनेछ। ग्राहक सेवा, स्वचालन र डाटा विश्लेषणमा यसको भूमिका महत्वपूर्ण नै रहनेछ। तर संश्लेषित बुद्धिमत्ताले स्वास्थ्य, वित्त, शिक्षा, जैवप्रविधि र साइबर सुरक्षामा गहिरो रूपान्तरण ल्याउने सम्भावना बोकेको छ। यही कारणले सही शब्दको छनोट केवल भाषिक विषय होइन, भविष्यको दिशा निर्धारण गर्ने आधार हो।
