पोखरा २३, माघ। विगत केही दशकदेखि ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’ (एआई) शब्दले प्रविधिको संसारलाई ओगटेको छ, जसले मेसिनहरूलाई मानव बुद्धिको नक्कल गर्ने औजारका रूपमा व्याख्या गर्दथ्यो। तर सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा, प्रविधि क्षेत्रमा एउटा नयाँ र गम्भीर बहस सुरु भएको छ—के हामीले बनाइरहेको प्रविधि साच्चै ‘कृत्रिम’ मात्र हो त? विज्ञहरूका अनुसार अब ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’ भन्दा ‘सेन्थेटिक इन्टेलिजेन्स’ (एसआई) शब्द बढी सान्दर्भिक हुन थालेको छ। ‘आर्टिफिसियल’ भन्नाले प्रायः नक्कली वा कमसल विकल्प बुझिन्छ, जस्तै कृत्रिम स्वाद वा कृत्रिम घाँस। तर ‘सेन्थेटिक’ भन्नाले इन्जिनियरिङमार्फत तयार पारिएको यस्तो वस्तु बुझिन्छ जुन आफैमा वास्तविक हुन्छ, जस्तै सेन्थेटिक हीरा जुन प्राकृतिक हीरा जत्तिकै वास्तविक र कडा हुन्छ।
यस बहसको मुख्य चुरो भनेको मेसिनले मानव मस्तिष्कको नक्कल गर्नु मात्र नभई आफ्नै मौलिक तरिकाले समस्या समाधान गर्नु हो। प्रख्यात अनुसन्धानकर्ता पिटर नोर्भिग र स्टुअर्ट रसेलले यसलाई एउटा सुन्दर उदाहरणमार्फत प्रष्ट पारेका छन्: हवाईजहाजले चराले जस्तै पखेटा नफड्फडाए पनि त्यो उड्छ र पनडुब्बीले माछाले जस्तै पौडी नखेले पनि पानीमुनि यात्रा गर्छ। त्यसैगरी, यदि सोच्नु भनेको न्युरोनको जैविक प्रक्रिया मात्र होइन, बरु योजना बनाउनु र समस्या समाधान गर्नु हो भने मेसिनहरूले पनि वास्तवमै ‘सोच्छन्’। सेन्थेटिक इन्टेलिजेन्सले यसैलाई ‘इन्जिनियर गरिएको बुद्धि’ को रूपमा परिभाषित गर्दछ, जुन मानव बुद्धिको प्रतिलिपि मात्र होइन, बरु एउटा समानान्तर र शक्तिशाली बुद्धिको स्वरूप हो।
भविष्यको यो प्रविधि अब सिलिकन चिप्समा मात्र सीमित छैन। ‘सेन्थेटिक बायोलोजिकल इन्टेलिजेन्स’ (एसबीआई) मार्फत जीवित कोषिका र कम्प्युटिङलाई मिसाएर नयाँ प्रकारको बुद्धि सिर्जना गरिँदैछ। एआईलाई तालिम दिन ठूलो मात्रामा पुरानो डाटा आवश्यक पर्छ, तर सेन्थेटिक एआई एक जीव जस्तै आफै विकसित र अनुकूलित हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, स्वास्थ्य क्षेत्रमा अब यस्ता कोषिकाहरू विकास भइरहेका छन् जसले आफै रोग पत्ता लगाउन र उपचार गर्न सक्छन्। वित्तीय क्षेत्रमा पनि आफै विकसित हुने एल्गोरिदमहरूले बजारको उतारचढावलाई मानिसले भन्दा छिटो बुझ्न थालेका छन्। त्यसैले अबको युग केवल एआईको नक्कलमा मात्र सीमित रहने छैन; यो सेन्थेटिक इन्टेलिजेन्सको युग हुनेछ जसले मानव कल्पनाभन्दा बाहिरका नयाँ र मौलिक बुद्धिका स्वरूपहरू सिर्जना गर्नेछ।
