नेपालको सूचना प्रविधि (आईटी) क्षेत्र तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ र यसले आर्थिक विकास तथा रोजगारी सिर्जनाका लागि ठूलो सम्भावना बोकेको छ। वार्षिक १२.५ प्रतिशतको प्रभावशाली वृद्धिदरका साथ यो क्षेत्र आशाको किरण बनेको छ। तर, यस वृद्धिको सतहमुनि एक गम्भीर र फराकिलो खाडल लुकेको छ जसले यस प्रगतिको आधार नै कमजोर बनाउने जोखिम छ। त्यो खाडल हो— हाम्रा शैक्षिक संस्थाहरूले प्रदान गर्ने शिक्षा र आधुनिक आईटी उद्योगको मागबीचको गहिरो असंगति। यसको परिणाम स्वरूप, एकतर्फ फस्टाउँदो उद्योगले दक्ष जनशक्ति पाउन संघर्ष गरिरहेको छ भने अर्कोतर्फ आईटीमा स्नातक गरेका हजारौं युवाहरू बेरोजगार छन् वा ‘ब्रेन ड्रेन’ को शिकार भई विदेश पलायन भइरहेका छन्।
यस समस्याको मूल कारण पुरानो र समयसापेक्ष नभएको पाठ्यक्रम हो। हाम्रा विश्वविद्यालयहरूले पुरानो शैक्षिक ढाँचामा आधारित रहेर बीएससी सीएसआईटी (BSc CSIT) जस्ता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेका छन्, जहाँ सैद्धान्तिक ज्ञानमा मात्र अत्यधिक जोड दिइन्छ। पाठ्यक्रमहरू प्रायः स्थिर छन् र प्रविधिको द्रुत गतिमा भएको विकाससँगै परिमार्जन हुन सकेका छैनन्। विद्यार्थीहरूले वर्षौं सैद्धान्तिक कम्प्युटर विज्ञानका सिद्धान्तहरूमा बिताउँदा, उद्योग भने आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई), क्लाउड कम्प्युटिङ, र डेभअप्स (DevOps) जस्ता नयाँ प्रविधिहरूमा केन्द्रित भइसकेको छ। यी केवल आकर्षक शब्दहरू मात्र नभई आधुनिक सफ्टवेयर विकास र पूर्वाधार व्यवस्थापनका आधारभूत स्तम्भ हुन्। आजका कम्पनीहरूलाई त्यस्ता स्नातकहरू चाहिएको छ, जससँग एडब्लुएस वा एजुर जस्ता क्लाउड प्रविधिहरूमा व्यावहारिक ज्ञान होस्, मेसिन लर्निङ एल्गोरिदममा ह्यान्ड-अन अनुभव होस्, र निरन्तर एकीकरण तथा निरन्तर विकास (CI/CD) प्रक्रियाहरूको राम्रो बुझाइ होस्। सैद्धान्तिक ज्ञानमा मात्रै सीमित यो दृष्टिकोणले स्नातकहरूलाई रोजगारीका लागि आवश्यक ‘जब-रेडी’ सीपहरूबाट वञ्चित गरिदिएको छ।
यस सीपको खाडलले दूरगामी परिणामहरू निम्त्याएको छ, जसमध्ये सबैभन्दा प्रमुख ब्रेन ड्रेन हो। स्थानीय प्रविधि उद्योग विस्तार हुँदै गर्दा, यसले आफ्ना सबैभन्दा प्रतिभाशाली युवाहरू गुमाउँदै गएको छ। उच्च तलब, राम्रो व्यावसायिक विकास र विकसित प्रविधिहरूको आकर्षणले गर्दा दक्ष आईटी पेशेवरहरू विदेशतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। यो ब्रेन ड्रेनले नेपाललाई आफ्ना मानव पुँजीबाट वञ्चित मात्र गर्दैन, यसले स्थानीय कम्पनीहरूको विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने र नयाँ खोज गर्ने क्षमतामा पनि बाधा पुर्याउँछ। यदि हामीले यही जनशक्तिलाई देशभित्र राख्न सकेनौं भने १२.५ प्रतिशतको वार्षिक वृद्धिदरको वाचा निरर्थक साबित हुनेछ।
यस प्रणालीगत असफलताको जवाफमा, एक नयाँ इकोसिस्टमको उदय भएको छ: निजी आईटी बूटक्याम्प र तालिम केन्द्रहरूको बढ्दो व्यवसाय। ब्रोडवे इन्फोसिस (Broadway Infosys), दीप आईटी एण्ड एजुकेशनल कन्सल्टेन्सी, लिप्फ्रग (Leapfrog) जस्ता संस्थाहरूले औपचारिक शिक्षाले छोडेको खाली ठाउँलाई भरिरहेका छन्। उनीहरूको सफलता बजारको व्यावहारिक र छिटो सिक्ने आवश्यकताको प्रमाण हो। ९२ प्रतिशतसम्मको उच्च रोजगारी सुनिश्चितता दरले यी बूटक्याम्पहरूले उद्योगसँग मिल्दोजुल्दो पाठ्यक्रमका माध्यमबाट कम समयमै रोजगारीका लागि योग्य जनशक्ति उत्पादन गर्न सक्छन् भन्ने देखाउँछ। उनीहरू ह्यान्ड-अन परियोजनाहरू, उद्योग विशेषज्ञहरूबाट मेन्टरशिप र रोजगारी बजारसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिन्छन्। यी बूटक्याम्पहरूले महत्त्वपूर्ण सेवा प्रदान गरे पनि, उनीहरूको द्रुत उदयले औपचारिक शिक्षा प्रणालीको अनुकूलनमा रहेको कमजोरीलाई स्पष्ट रूपमा औंल्याउँछ।
यो खाडललाई वास्तवमै पुर्न र एक दिगो प्राविधिक इकोसिस्टम निर्माण गर्नका लागि, एक आधारभूत परिवर्तन आवश्यक छ। यसको समाधान परम्परागत विश्वविद्यालयहरूलाई बूटक्याम्पहरूले प्रतिस्थापन गर्ने नभई शैक्षिक संस्था र उद्योगबीच सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्नु हो। यसका लागि निरन्तर र योजनाबद्ध सहकार्यको खाँचो छ। विश्वविद्यालयहरूले सक्रिय रूपमा आईटी कम्पनीहरूसँग मिलेर बजारको वर्तमान मागअनुसार पाठ्यक्रमहरू तयार पार्नुपर्छ। उनीहरूले व्यावहारिक तालिम, इन्टर्नसिप र प्रशिक्षकका लागि अनिवार्य समयको व्यवस्था गर्नुपर्छ। माइक्रोसफ्टका राष्ट्रिय साझेदार एवम् दीप आईटी एण्ड एजुकेशनल कन्सल्टेन्सीका निर्देशक दिनेश लामिछाने भन्छन् यो परिवर्तनका लागि अनुरोध मात्र होइन, यो एक आह्वान पनि हो, विश्वविद्यालयहरूले सक्रिय रूपमा आईटी कम्पनीहरूसँग मिलेर बजारको वर्तमान मागअनुसार पाठ्यक्रमहरू तयार पार्नुपर्छ, हामिले विश्वविद्यालयहरू र माइक्रोसफ्टसँगको साझेदारीमार्फत यस खाडललाई पुर्ने प्रयास गरिरहेका छौ। यस प्रकारको सहकार्य भविष्यको लागि एक मार्गचित्र हुनेछ, जहाँ शैक्षिक संस्था र मिलेर एक कुशल, आत्मविश्वासपूर्ण कार्यबल तयार गर्न सक्छन्।
अन्ततः, नेपालको आईटी क्षेत्रको भविष्य हाम्रो शैक्षिक परिदृश्यलाई रूपान्तरण गर्ने क्षमतामा निर्भर छ। हामीले सैद्धान्तिक निपुणताको पुरानो अवधारणाबाट माथि उठेर व्यावहारिक र उद्योग-आधारित शिक्षाको नयाँ युगलाई अँगाल्नुपर्छ। यो केवल एक शैक्षिक चुनौती मात्र नभई एक राष्ट्रिय आवश्यकता पनि हो। बलियो साझेदारीलाई बढावा दिएर, पाठ्यक्रमहरूलाई परिमार्जन गरेर र प्रतिभा विकासका लागि एक सहयोगी इकोसिस्टम सिर्जना गरेर, हामी ब्रेन ड्रेनलाई रोक्न मात्र होइन, नेपाललाई विश्वव्यापी आईटी बजारमा एक शक्तिशाली खेलाडीको रूपमा स्थापित गर्न सक्छौं। निष्क्रिय अवलोकनको समय समाप्त भएको छ; निर्णायक र सहयोगात्मक कार्य गर्ने समय आएको छ।
